Sfeerverslag mini-conferentie ‘Ethiek & Technologie’

Op vrijdag 25 januari vond op het hoofdkantoor van UWV een mini-conferentie plaats met het thema Ethiek en Technologie. Het doel van de bijeenkomst was gezamenlijk aandacht te schenken aan ethische vraagstukken waarvoor publieke of private organisaties komen te staan bij het toepassen van nieuwe en grensverleggende technologieën.

Denk aan artificiële intelligentie, machine learning, robotica en big data technologie. Deze technologieën lijken ongekende mogelijkheden te hebben. Zo bestaat reeds een technologie die op basis van big data geautomatiseerde beslissingen of diagnoses mogelijk maakt. De vraag is echter of onze organisaties daar in overheidsverband gebruik van kunnen en moeten maken? Zijn die beslissingen nog wel herleidbaar en uitlegbaar? Zijn ze nog te verantwoorden en door wie dan?

Aan het woord Evert Stamhuis; eerste rij, tweede van rechts Jeroen van den Hoven

De goed bezochte bijeenkomst was georganiseerd door het Afnemers Overleg Loonaangifteketen (AOL), een platform waarin grote afnemers van gegevens van de loonaangifteketen participeren zoals de Sociale Verzekeringsbank, het CAK, SNG, de Belastingdienst, het CBS, het Inlichtingen Bureau (IB), pensioenfonds PH&C en UWV. Daarnaast waren deelnemers aanwezig van bij de loonaangifteketen betrokken softwareleveranciers, salarisadministrateurs en het Ketenbureau loonaangifteketen.

De bijeenkomst werd namens het AOL geopend door Rodrique Engering (directeur Uitvoering divisie Uitkeren van UWV). Daarna stond moderator Menno Aardewijn (Ketenbureau loonaangifteketen) kort stil bij de vraagstelling van de bijeenkomst. Wat is eigenlijk ethiek? Hoe heeft de ethiek nu al een plek binnen onze organisaties? Zijn er grondrechten van de mens die bij een al te groot enthousiasme voor nieuwe technologieën een risico lopen? En hebben onze organisaties nu al achterstallig onderhoud ten aanzien van ‘ethische kwesties’ (voldoen onze organisaties bijvoorbeeld al aan het recht op inzage en rectificatie zoals vastgelegd in de Algemene verordening gegevensbescherming)? Er waren twee hoogleraren uitgenodigd, om de vraagstukken rond het thema te verhelderen: Jeroen van den Hoven (professor Ethics and Technology, TU Delft) en Evert Stamhuis (professor Law and Innovation, Erasmus School of Law).

Van den Hoven nam de aanwezigen in zijn snelle vertelstijl een half uur mee langs de verschillende componenten van het vraagstuk: de verleidingen van grensverleggende technologieën aan de ene kant, de pluriforme waarden die we als mensen nastreven aan de andere kant, de ethische dilemma’s die we moeten gaan oplossen en een door hem aanbevolen poging om waarden en technologie te integreren in het by design-denken (denk aan privacy-by-design, privacy-by-default, etc ). Het idee van het design-denken is om al in een vroeg stadium zowel technisch als organisatorisch een zorgvuldige omgang met (persoons)-gegevens af te dwingen. Deze onderliggende waarden kunnen van meet af aan ingebouwd worden in de processen.

Stamhuis, een jurist met zelfspot, bekeek het vraagstuk meer vanuit het standpunt van de wetgever en de jurist (‘you hate them, but you can’t miss them’). Ook hij nam de deelnemers een half uur lang mee langs belangrijke juridische punten van aandacht (dataprotectienormen, uitlegbaarheid, ‘humans in the loop’, veiligheid en governance). Vervolgens langs ethische punten van aandacht (zeggenschap over data en gebruik, aanspreekbaarheid, due dilligence in proces, bedreigde waarden) en tenslotte langs een aantal bedenkingen in het licht van de toekomst (transparantie-risico’s en ‘andere belangen’ versus ethische belangen).   

Beide hoogleraren stelden na afloop van hun verhaal enkele vragen aan de deelnemers. Vragen die betrekking hadden op de wijze waarop de vertegenwoordigde organisaties anno 2019 omgaan met ethische vraagstukken in relatie tot technologie. Duidelijk werd dat er incidenteel en situationeel al wel aandacht voor is, maar dat het nog geen standaard onderwerp is dat structureel deel uitmaakt van de bedrijfsprocessen en de bedrijfscultuur. En dat laatste zou, als we de beide sprekers mogen geloven, een urgente en noodzakelijke ontwikkeling zijn waarin beslist geïnvesteerd moet worden. 

De slotvraag van gastheer Rodrique Engering was spannend en enigszins suggestief: maken we ons misschien niet veel te druk over de ethische vraagstukken rond privacy, transparantie, etc. Een open geest ziet immers ook de keerzijde, namelijk de grote verdiensten die deze nieuwe technologieën de mensheid zouden kunnen bieden. Deze suggestie kreeg, ondanks het feit dat onderkend werd dat het daarmee een stuk makkelijker zou worden, nog maar opmerkelijk weinig steun van de aanwezigen. Wellicht dat er die ochtend toch al wat geleerd was.